Αφιέρωμα: Αγία Σοφία

Αφιέρωμα: Αγία Σοφία

Γράφει ο

Πλούταρχος Πάστρας

ploutarxos19@gmail.com

  Βυζαντινός ναός της Κωνσταντινούπολης. Υπήρξε το κορυφαίο σημείο αναφοράς των χριστιανών του Βυζαντίου από την αποπεράτωση της (537 μ.Χ.) έως την Άλωση της πόλης από τους Τούρκους (1453). Μετά την Άλωση μετατράπηκε σε τζαμί και σήμερα είναι μουσείο.
  Η Αγία Σοφία είναι ένα από τα λαμπρότερα αρχιτεκτονικά επιτεύγματα της Βυζαντινής αρχιτεκτονικής και η οικοδόμηση της, σύμφωνα με μια παράδοση, στοίχισε 320.000 λίτρα χρυσάφι, ποσό ασύλληπτο για εκείνη την εποχή. Ο αρχικός ναός, μια ξυλόστεγη Βασιλική ρομανικού ρυθμού, είχε χτιστεί από τον Μέγα Κωνσταντίνο (306-337), καταστράφηκε όμως από πυρκαγιά το 404. Το 415, ο αυτοκράτορας Θεοδόσιος (379-395) έχτισε μια νέα, επίσης ξυλόστεγη Βασιλική, η οποία και πάλι κάηκε, στη διάρκεια της Στάσης του Νίκα (532). Ο σημερινός ναός άρχισε να χτίζεται το 532 από τον Ιουστινιανό Α΄(527-565) και οι σχετικές εργασίες ολοκληρώθηκαν το 537. Αρχιτέκτονες ήταν ο Ανθέμιος από τις Τράλλεις και ο Ισίδωρος από την Μίλητο, οι οποίοι είχαν περισσότερο θεωριτικές παρά κατασκευαστικές γνώσεις και οι σύγχρονοί τους τούς αποκαλούσαν μηχανοποιούς, δηλαδή ειδικούς σε θέματα μηχανικής. Όπως αναφέρεται, είχαν στη διάθεσή τους εκατό πρωτομάστορες και κάθε πρωτομάστορας εκατό εργάτες. Οι εργασίες κράτησαν πέντε χρόνια (532-537).

  Στη διάρκεια της ιστορίας η Αγία Σοφία υπέστη πολλές βλάβες, αλλά επισκευάστηκε από τους μεταγενέστερους αυτοκράτορες. Η μεγαλύτερη καταστροφή συνέβη το 558, όταν έπεσε ο τρούλος από μεγάλο σεισμό και προξένησε σημαντικές ζημιές. Ανοικοδομήθηκε από τον Ισίδωρο τον νεότερο, ανιψιό του Ισίδωρου του Μιλήσιου. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός την εγκαινίασε τότε για δεύτερη φορά. Το 1204, κατά την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους Φράγκους, μετατράπηκε σε καθολικό ναό, έως το 1261. Μετά το 1453, οι Τούρκοι την μετέτρεψαν σε τζαμί και άρχισαν να προσθέτουν μιναρέδες στον περιβάλλοντα χώρο. Οι εσωτερικοί τοίχοι, με τα περίφημα ψηφιδωτά στα οποία η Αγία Σοφία οφείλει μεγάλο μέρος της φήμης της, καλύφθηκαν με αμμοκονίαμα. Την περίοδο 1847-48 έγιναν εκτεταμένες εργασίες στήριξης και αποκατάστασης, οι οποίες αποκάλυψαν για λίγο τους τοίχους, που σύντομα καλύφθηκαν ξανά με μεγάλες πλάκες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 η Αγία Σοφία έπαψε να είναι τζαμί και από το 1935 λειτουργεί ως μουσείο. Τα τελευταία χρόνια άρχισαν να γίνονται σημαντικές εργασίες αποκατάστασης, αφού το κτίριο μαζί με άλλα σημαντικά μνημεία της πόλης, ονομάστηκε μνημείο παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς από την ΟΥΝΕΣΚΟ (1985). Ο κύριος ναός έχει μήκος 77 μ., πλάτος 71 μ. και ύψος, μαζί με τον τρούλο, 54 μ. Η εσωτερική επιφάνεια έχει εμβαδόν 7.000 τ.μ., και είναι χωρητικότητας 23.000 ατόμων, ενώ ο τρούλος του υποστηρίζεται από δύο μεγάλα ημιθόλια. Στη βάση του, κυκλικά, υπάρχουν 40 παράθυρα, ενώ ολόκληρος ο ναός έχει 180. Ο τρούλος, ο οποίος κυριαρχεί σε ολόκληρη την αρχιτεκτονική σύνθεση, έχει διάμετρο 33 μ. Στηρίζεται σε τέσσερα μεγάλα τόξα τα οποία με τη σειρά τους έχουν στήριγμα σε ισάριθμους πεσσούς. Κάτω από τα δύο πλάγια τόξα υπάρχουν διώροφες κιονοστοιχίες και επάνω σε αυτές ένα τύμπανο διάτρητο από μεγάλα παράθυρα. Στα Α και Δ υπάρχουν δύο μεγάλα ημιθόλια και πίσω από το καθένα τρία μικρότερα. Στις κόγχες που σχηματίζονται πίσω από τα ημιθόλια υπάρχουν διώροφες εξέδρες, ενώ μια στοά, επίσης διώροφη, πλαισιώνει το σύνολο. Στα Δ βρίσκονται δύο νάρθηκες, ο εσωνάρθηκας και ο εξωνάρθηκας, οι οποίοι καλύπτονται με σταυροθόλια και οδηγούν στον κυρίως ναό. Ο τρούλος έχει στη βάση του 40 παράθυρα τα οποία, μαζί με τα υπόλοιπα 140, επιτρέπουν στο φως να εισέρχεται με τέτοιον τρόπο ώστε να δίνει την εντύπωση ότι αιωρείται πάνω από έναν φωτεινό κύκλο, δημιουργώντας μια αίσθηση εξαΰλωσης και έλλειψης βαρύτητας. Ο κεντρικός χώρος είναι ελεύθερος και τα φέροντα στοιχεία είναι επενδεδυμένα με μάρμαρα και εκπληκτικά ψηφιδωτά. Με τους καθαρισμούς που γίνονται στο εσωτερικό του ναού αποκαλύπτονται σταδιακά ψηφιδωτά του 9ου έως και του 13ου αιώνα. Από τον 9ο και 10ο αιώνα σώζονται η Ένθρονη Πλατυτέρα και ο Αρχάγγελος Γαβριήλ στο Ιερό Βήμα, τα οποία διακρίνονται ιδιαίτερα για την ομορφιά των προσώπων, ενώ ξεχωριστό είναι και το ψηφιδωτό του Λέοντα ΣΤ΄του Σοφού (τέλη 9ου αιώνα) στον νάρθηκα, όπου εικονίζεται ο αυτοκράτορας να προσκυνά τον Χριστό ο οποίος είναι καθισμένος στον θρόνο. Από τον 10ο αιώνα υπάρχει μια σειρά ιεραρχών και προφητών (πατριάρχης Ιγνάτιος, Ιωάννης Χρυσόστομος κ.ά.), καθώς και το πολύ γνωστό ψηφιδωτό του Μεγάλου Κωνσταντίνου και του Ιουστινιανού στο νότιο προστώο του νάρθηκα, όπου εικονίζεται στη μέση η Θεοτόκος, καθισμένη στον θρόνο, με τον Χριστό στην αγκαλιά της.
  Για τους Βυζαντινούς, η Αγία Σοφία υπήρξε η μεγάλη εκκλησία τόπος ιερός και άμεσα συνδεδεμένος με το αυτοκρατορικό μεγαλείο` ενδεικτική άλλωστε της μεγαλοπρέπειας και της πολυτέλειας του ναού είναι και η ιστορική φράση του Ιουστινιανού <<Νενίκηκά σε Σολομών>> που αναφώνησε στα εγκαίνιά του. Εκεί στεφόταν οι αυτοκράτορες, εκεί κατέληγαν οι θρίαμβοί τους (πορείες ύστερα από νίκες) και από εκεί ξεκινούσαν οι νεκρικές πομπές. Μετά την Άλωση, όμως, χάθηκαν τα αναρίθμητα κειμήλια από χρυσάφι, ασήμι και πολύτιμες πέτρες που υπήρχαν εκεί.